Wanneer het einde van het leven dichterbij komt, verandert er veel. Gedachten en gevoelens kunnen sterker naar voren komen en grote vragen dienen zich aan. Wat heeft het leven betekend? Wat is belangrijk om nog te zeggen of te doen? Wat geeft in dit moment rust? Wat kan ik nu nog betekenen? Deze vragen raken aan zingeving. Het gaat over wat van waarde is, diep vanbinnen.
Zingeving kent vele vormen en is voor ieder mens anders. Voor sommigen ligt betekenis in geloof. Het idee dat God nabij is, of dat er leven na de dood bestaat, kan houvast geven. Een gebed, een tekst uit de Bijbel of de Koran, of een eenvoudig ritueel zoals het branden van een kaars kan troost bieden.
Anderen ervaren betekenis in herinneringen, in de nabijheid van geliefden, in muziek, stilte of de natuur, in iets voor anderen doen. Soms ligt het in iets kleins: een hand die vastgehouden wordt, samen naar foto’s kijken, of gewoon in stilte bij elkaar zijn. Afhankelijk van wat lichaam en geest toelaten, kunnen de wensen groter zijn – iets betekenen voor anderen, bijvoorbeeld door vrijwilligerswerk te doen, iets op te zetten of af te ronden, of een droom die is blijven liggen alsnog na te jagen.
In deze fase kunnen verschillende gevoelens naast elkaar bestaan. Verdriet, dankbaarheid, boosheid, angst en rust wisselen elkaar af of zijn er tegelijk. Er hoeft niets opgelost te worden. Nabijheid en aanwezigheid zijn vaak al genoeg.
Toch kan er iets blijven knagen: een gesprek dat nooit gevoerd is, een ruzie van vroeger of woorden die onuitgesproken zijn gebleven. De wens kan ontstaan om vrede te sluiten, maar niet iedereen kan of wil dit gesprek voeren. Soms lukt het niet, hoezeer er ook naar verlangd wordt.
Wanneer woorden niet gedeeld kunnen worden, kan het waardevol zijn er toch uitdrukking aan te geven. Een brief schrijven, ook al wordt die nooit verstuurd, kan lucht geven. Hardop uitspreken wat er gezegd had willen worden kan ruimte maken, ook al is er niemand die luistert.
Soms helpt het om gevoelens te delen met een vertrouwde vriend, een zorgverlener of een geestelijk verzorger. Wat overblijft mag er zijn. Niet alles hoeft afgerond te worden. Ook dat hoort bij het leven.
In de laatste levensfase kan de omgeving een belangrijke rol spelen. Niet door antwoorden te geven, maar door nabij te zijn. Soms in gesprek, soms in stilte. Soms door een herinnering op te halen of samen een ritueel te beleven.
Kleine momenten van aandacht kunnen diepe betekenis dragen. Wanneer er meer nodig is, kan een geestelijk verzorger, pastor, imam of andere begeleider helpen woorden en symbolen te geven aan dat wat onuitspreekbaar lijkt.
Soms kan een eenvoudige vraag helpen om stil te staan bij wat belangrijk is.
Wat geeft kracht of troost?
Wat is moeilijk om los te laten?
Welke herinneringen zouden bewaard mogen blijven?
Welke rituelen of symbolen geven houvast?
Zulke vragen hoeven niet altijd met woorden beantwoord te worden. Soms ligt het antwoord in een gebaar, een stilte of een blik.
Veel mensen in de laatste levensfase raken aan dezelfde thema’s. De vraag naar identiteit en waardigheid: wie ben ik nog nu het lichaam steeds minder kan?
Het verlies van hoop of de angst voor zinloosheid.
Oude schuld of onverzoende relaties die opnieuw voelbaar worden. Het verlangen naar rituelen, symbolen of tradities die herkenning en troost geven.
De invloed van cultuur of levensbeschouwing, die ieder op eigen wijze betekenis en richting geeft.
Zingeving is geen opdracht. Het hoeft niet groot of zwaar te zijn. Het mag zacht zijn, eenvoudig, persoonlijk.
Soms is er ruimte voor een gesprek, soms juist voor stilte. Ook wanneer niet alles is afgerond, kan er betekenis zijn. Tot het laatst toe mogen liefde, aandacht en verbondenheid een plaats hebben.
In rust. Zonder oordeel. In verbondenheid.
In ‘Onthoud dit altijd’ dwalen Charlie Mackesy’s vier onwaarschijnlijke vrienden opnieuw door de wildernis. Ze hebben geen idee waar ze heen gaan of waar ze naar op zoek zijn. Wat ze wel weten, is dat het leven moeilijk kan zijn, maar dat ze van elkaar houden. En dat taartjes vaak het antwoord zijn.
‘Onthoud dit altijd’ werd net als ‘De jongen, de mol, de vos en het paard’ prachtig vertaald door Arthur Japin.
Verdriet is als een vingerafdruk: de grote lijnen zijn herkenbaar, maar toch zijn twee vingerafdrukken nooit gelijk. Zo voelt ook rouwen voor iedereen anders. Rouwdeskundige Manu Keirse geeft in deze tijdloze klassieker woorden aan moeilijke gevoelens. Hij biedt zo onmisbare steun aan iedereen die met een zwaar verlies wordt geconfronteerd, zowel aan de rouwende zelf als aan zijn of haar omgeving.
Manu Keirse over de bepalende momenten in zijn leven;;;Manu Keirse, auteur van klassiekers als Helpen bij verlies en verdriet (meer dan 60.000 ex. verkocht) en Vingerafdruk van verdriet (meer dan 50.000 ex. verkocht), gaat op zoek naar de momenten in zijn leven en werk die zijn visie op verlies en rouwverwerking mee hebben gevormd.;;;Zijn persoonlijke zoektocht kan vele mensen helpen om te gaan met verdriet of crisissen in hun leven.;;;Voor al wie eerder steun vond in de boeken van Manu Keirse