In de praktijk spreken artsen vaak van terminale zorg of palliatieve terminale zorg zodra de levensverwachting korter dan drie maanden is.
Het belangrijkste doel in deze tijd is dat er geen pijn is, geen angst, maar rust en comfort. Iedereen verdient een liefdevol afscheid.
De zorg richt zich op comfort. Dat betekent dat pijn zoveel mogelijk wordt verminderd, benauwdheid verlicht en angst zo klein mogelijk gemaakt. Een rustige omgeving helpt daarbij. Duidelijke communicatie en vertrouwde mensen geven houvast.
Soms is iemand in deze fase bang of onrustig. Een arts kan dan medicijnen geven die helpen om rustiger te worden en minder pijn te voelen. Dat zorgt voor meer ontspanning, voor degene die ziek is en voor de mensen eromheen.
Naast medische behandelingen zijn er ook andere manieren om comfort te bieden. Een zachte handmassage, warme doeken, rustgevende muziek of een vertrouwd geurtje kunnen spanning verminderen. Voor sommigen helpt een moment van stilte, voor anderen juist een gebed of een verhaal. Het zijn vaak de kleine dingen die diepe rust geven.
Niet alles hoeft gezegd te worden. Erbij zijn is vaak genoeg. Een hand vasthouden, in stilte naast iemand zitten, een rustige stem, een warme deken of een vertrouwd liedje kunnen diepe troost geven. Ook een zachte handmassage of een warm washandje kan prettig zijn. Kleine gebaren maken vaak een groot verschil.
In de laatste fase praten mensen vaak minder, maar ze laten wel dingen zien met hun gezicht, ademhaling of bewegingen. Wanneer er tekenen zijn van pijn, onrust of ongemak, is het belangrijk dit te melden aan de arts of verpleegkundige.
In de laatste dagen verandert het lichaam merkbaar. De eetlust neemt af, de slaap wordt langer en dieper, de ademhaling verandert en soms voelt de huid kouder aan. Deze veranderingen horen bij het natuurlijke proces van sterven. Voor naasten kan het helpen om te weten dat dit normaal is, zodat angst of onzekerheid minder wordt.
In de laatste periode komen er vaak keuzes die belangrijk zijn voor rust en duidelijkheid. Het zijn soms moeilijke beslissingen, maar ze geven richting en kunnen steun bieden voor zowel de zieke als de naasten.
Behandeling kan nog worden voortgezet, maar soms geeft dat vooral bijwerkingen en ziekenhuisbezoeken. De keuze kan dan zijn om helemaal te stoppen en de aandacht volledig op comfort te richten.
Er is ook de vraag waar iemand de laatste fase wil doorbrengen. Veel mensen kiezen ervoor om thuis te blijven, in de vertrouwde omgeving. Voor sommigen is een hospice een fijne plek, waar dag en nacht zorg aanwezig is in een warme sfeer. Soms is verblijf in het ziekenhuis nodig, bijvoorbeeld bij ingewikkelde medische zorg.
Een andere keuze is wel of niet reanimeren. Reanimatie betekent dat geprobeerd wordt het hart weer op gang te brengen bij een hartstilstand. In de terminale fase lukt dit zelden en brengt het vaak veel schade en pijn mee. Daarom kiezen veel mensen voor een niet-reanimerenverklaring. Dit kan besproken en vastgelegd worden met de arts.
Als klachten zoals pijn of benauwdheid niet meer draaglijk zijn en niet op een andere manier verlicht kunnen worden, kan palliatieve sedatie worden toegepast. De arts geeft dan medicijnen waardoor iemand in een diepe slaap raakt tot aan het overlijden. Dit is niet hetzelfde als euthanasie; het doel is niet het leven te verkorten, maar ondraaglijk lijden te verlichten. Bij palliatieve sedatie wordt iemand niet meer wakker. Er wordt geslapen tot het natuurlijke overlijden plaatsvindt. De levensverwachting mag niet langer dan 2 weken zijn om palliatieve sedatie te mogen toepassen.
Naast medische beslissingen zijn er ook emotionele keuzes. Voor veel mensen is het belangrijk om nog gesprekken te voeren met dierbaren. Liefde, dankbaarheid of vergeving kan worden uitgesproken. Soms wordt er nog een afscheidsmoment georganiseerd, groot of klein. Voor kinderen kan het waardevol zijn om op hun eigen manier afscheid te nemen, bijvoorbeeld door erbij te zijn of iets te maken dat meegegeven kan worden.
Ook spirituele keuzes kunnen steun geven.
Voor sommigen is dat begeleiding door een geestelijk verzorger, voor anderen een ritueel, gebed, muziek of symbolische handeling. Het kan ook rust geven om alvast wensen voor de uitvaart uit te spreken, zoals muziek of teksten die passen.
Er zijn vaak ook praktische zaken die aandacht vragen. Wensen kunnen worden vastgelegd in een wilsverklaring of een levenstestament. Er kan nagedacht worden over de zorg voor kinderen, partner of huisdieren. Ook verzekeringen, bankzaken en documenten kunnen geregeld worden, zodat naasten later minder belast worden. Niet alles hoeft tegelijk besloten te worden. Wat vandaag nog te zwaar voelt, kan morgen misschien besproken worden. Stap voor stap kan bekeken worden wat past bij de situatie.
Niet alleen degene die ziek is, maar ook de mensen eromheen hebben zorg en steun nodig. Het zien veranderen van een geliefde is intens en kan machteloosheid geven. Tijd nemen voor rust, steun zoeken bij anderen en samen waken kan helpen om deze periode te dragen.
Zorgen in de laatste fase kan zwaar zijn. Het is belangrijk om af en toe pauze te nemen en hulp te vragen aan anderen. Samen zorgen is lichter dan alleen.
In deze periode helpt het om duidelijkheid te hebben. Belangrijk is om te weten wie gebeld kan worden als het niet goed gaat, wat er gebeurt in het weekend of ’s nachts wanneer de huisarts er niet is, en welke afspraken er gemaakt zijn en waar ze opgeschreven staan. Door dit op tijd te bespreken, ontstaat rust. Voor degene die ziek is en voor de mensen eromheen.
Terminale zorg wordt vaak gegeven door een team van een arts of huisarts, verpleegkundigen en verzorgenden, begeleiders, familie of vrienden, vrijwilligers en soms een geestelijk verzorger. Samen zorgen zij voor warmte, steun en waardigheid, zodat iemand in rust en liefde kan sterven, omringd door mensen die er echt zijn.
Stervensbegeleiding in een nieuwe tijd onderzoekt hoe onze kijk op de dood invloed heeft op keuzes rond het levenseinde. Het boek benadrukt sterven als een spirituele overgang en biedt handvatten om stervenden liefdevol en bewust te begeleiden op hun weg naar de dood.
In dit toegankelijke en praktische boek helpt Manu Keirse je om bewust na te denken over de laatste levensfase. Met duidelijke uitleg over zorgplanning, wilsverklaringen, euthanasie en afscheid nemen biedt het houvast voor iedereen die zich wil voorbereiden op het levenseinde of anderen hierin wil ondersteunen. Een warm pleidooi om op tijd stil te staan bij later — want later begint vandaag.
In dit heldere en toegankelijke boek laat Carlo Leget zien hoe zijn spirituele model van de ‘innerlijke ruimte’ praktisch toepasbaar is bij vragen rond het levenseinde. Met aandacht voor spiritualiteit, rouw, ethische dilemma’s en dagelijkse zorg biedt het inspiratie en houvast voor patiënten, naasten en zorgverleners.
In dit inspirerende boek laat Carlo Leget zien hoe belangrijk het is om ruimte te geven en te ervaren rond het levenseinde. Geschreven voor zowel mensen die zelf met sterven geconfronteerd worden als voor hun naasten en professionals. Deze herziene editie bevat verbeteringen en praktische handvatten voor een warme en zorgzame omgang met het levenseinde.
Hans Stolp beschrijft in ‘Wat gebeurt er als je dood gaat?’ de reis door de astrale wereld die na overlijden begint. De gestorvene zal het gevoel krijgen: eindelijk ben ik thuis.
Wat gebeurt er als je doodgaat? De bijzondere liefdevolle manier waarop Hans Stolp schrijft over het stervensproces geeft naast troost ook verhelderende inzichten. Als iemand sterft, ziet hij zijn lichaam wegglijden.
Levenseinde ervaringen zijn heel troostrijk en geruststellend
Met een voorwoord van Pim van Lommel
Hoe bereidt de stervende mens zich voor op de dood? Wij weten niet wat zij innerlijk doormaken, maar dierbaren en sensitieve zorgverleners aan het sterfbed zien en erkennen het wezenlijke karakter van het proces waarin de stervende is verwikkeld.
